Bokomtale: Det umulige av Belinda Bauer

Cappelen Damm 2925
Speletid 9:00
Lyd Storytel

Det umulige må vera ein av dei mest spesielle krimbøkene eg har lese. Egentleg er det ikkje krim heller, meir ein roman med enkelte krimelement. I denne boka finn ein svært lite av det som vanlegvis kjenneteiknar krimsjangeren. Så etter endt lesing har eg tenkt gjennom kva som gjorde at eg - trass i desse "manglane" - likte boka ganske godt. Nedanfor skal eg prøva å gjera greie for det. 

Innleiingsvis var eg litt forundra/forvirra og ein smule irritert på alle detaljane og det rolege tempoet. Men sidan eg veit at Belinda Bauer er ein dyktig forfattar som veit korleis ho skal bygga opp ei god historie - vart det til at eg heldt fram med lesinga. Etter kvart vart historia interessant og spennande - og i tillegg; både morosam og gripande.

Den ytre handlinga er ganske sær, men det viser seg at det byggjer på verkelege hendingar. Bauer har bygd forteljinga si rundt faunakriminalitet, nærare bestemt om illegal egghandel, samt om eggsamling og eit heilt spesielt egg. Ikkje visste eg at det fantest noko som heiter oologi (læra om fugleegg og hekkebiologi) eller at det finst nettverk for folk som driv med reirplyndring og innsamling av sjeldne egg! Men som alltid; eg googlar ofte når eg les, og i dette tilfellet vart det ein del googling undervegs - og mykje googling i etterkant. Så eg kan til dømes nemna at så seint som i mars i år vart ein mann her i landet dømt til fengselsstraff for fuglekriminalitet. Heilt utruleg, og dessutan forkasteleg så klart. Kunne han ikkje heller ha samla på frimerker? 

Men tilbake til Det umulige. Handlinga i boka går føre seg på to tidsplan, 1920-talet og 2020-talet. Dei to mest sentrale forteljarstemmene er eggsamlarjenta Celie i fortid og autisten Patrick i notid. Og det er framfor alt desse karakterane som fengar i denne historia. 

Me befinn oss i det engelske grevskapet Yorkshire, der uendelege mengder med sjøfugl hekkar i dei stupbratte klippene. Modige ungdommar let seg fira ned i tau for å samla sjeldne egg for å selja dei til samlarar. Ein av klatrarane er Celie, eit bleikt og forsømt barn, og så lita og tynn at ho klarar å få tak i eit uhyre sjeldent eksemplar av eit lomvi-egg. Familien til Celie er fattig, og sjølv om ho får skammeleg lite betalt for jobben, er desse pengane med på å endra liva deira. 

I notid - omlag 100 år etter - møter me Patrick og naboen og bestevenen hans, Snodige Nick. Begge dei to unge mennene bur saman med mødrene sine og brukar mesteparten av fritida si på dataspel. Så blir Nick og mora utsette for eit ganske brutalt ran. Det einaste som blir stole er ei fin øskje som inneheld eit gammalt egg. Dette hadde Nick lagt ut på Ebay ein kort periode, men han fjerna det då han fann ut at handel av fugleegg ikkje lenger er lovleg. Med eitt er Patrick og Nick i gang med ei høgst alternativ etterforsking, på jakt etter folk som ikkje skyr nokon midlar for å få tak i sjeldne samlarobjekt. Dette byr på visse utfordringar, då Patrick er "på spekteret" og ikkje fungerer så bra sosialt. Han bryr seg til dømes ikkje om å kommentera slikt som for han er heilt openbart: 

[Nick:] "Kompis! Du er et geni! Patrick trakk på skuldrene. Han svarte ikke på meningsløse påstander. " ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

Forfattaren skildrar venskapet mellom Patrick og Nick på ein fin måte. Patrick er truverdig og blir ikkje gjort narr av, men dei pussige situasjonane som oppstår mjukar opp denne forteljinga. Også forholdet mellom Celie og den einaste som bryr seg om henne, "idioten" Robert, er skildra med hjertevarme.

Vekslinga mellom dei to tidsplana/forteljingane er oversiktleg og naturleg. Men oppbygginga og samankoblinga skjer på ein så langsam måte at det kan oppfattast som kjedeleg og tregt. 

Eg vil ikkje hevda at det er "feil" å kalla Det umulige for ein krim- eller spenningsroman, men det er ei uvanleg krimhistorie med eit originalt plott.

Eg kan anbefala lydboka, Jannike Kruse les med innleving, god diksjon og i eit passande tempo.

Omtale: Finnskog-trilogien av Åsta Holth

Gyldendal 2025
767 sider
Papirbok fått i gåve

Om eit par veker, den 21. juni, vert skogfinnane sin dag markert mange stader. Sidan 1999 har skogfinnar hatt status som nasjonal minoritet i Noreg og i 2022 fekk dei sitt eige flagg. 

Skogfinnane er etterkommarar av ei finskspråkleg folkegruppe som utvandra frå Finland og inn i Sverige på slutten av 1500-talet. Etter kvart trakk mange endå lenger vestover og frå midten av 1600-talet busette mange seg på austlandet, særleg i det skogsområdet som no vert kalla Finnskogen i Innlandet fylke. Dei tok med seg tradisjonane sine; både språk, kultur, byggeskikk og jordbruksteknikkar.

Språket deira døydde ut på midten av 1900-talet, men kulturen vert i dag teke vare på og halde levande gjennom fleire arrangement og ulike organisasjonar.
Forfattaren Åsta Holth (1904-1999) hadde eit sterkt personleg engasjement for skogfinnekulturen. I Finnskog-trilogien fortel ho om skogfinnane sin kultur og deira harde liv som nybyggarar og innvandrarar.

Den fyrste boka i trilogien er Kornet og freden som kom ut fyrste gong i 1955. Med denne boka fekk Holth sitt litterære gjennombrot. Seinare kom Steinen blømer (1963) og Kapellet (1967). Eg tykte det var greitt å lesa dei samla og rett etter kvarandre i dette eittbindsverket. Samstundes har eg teke meg god tid med lesinga og lese mykje anna innimellom. 

Handlinga i den fyrste boka startar på slutten av 1600-talet der me blir kjende med Pål Tyyskiäinen og kona hans, Kerttu Mullikka. Sidan føl me etterkommarane deira utover på 1700- og 1800-talet. Holth skildrar, detaljert og med innsikt, livet på Finnskogen. Det handlar om hardt arbeid og slit, om skiftande årstider, om frykt for uår og rovdyr. Det handlar vidare om utanforskap, diskriminering og fattigdom, men også om samhald og (glimt av) lykke. Ho skriv direkte og som oftast frå eit kvinneperspektiv. Det er sterkt å lesa om dei tøffe kåra som kvinnene på Finnskogen hadde; om tider med svolt og naud, om (altfor mange) graviditetar og barnefødslar, om fjøsstell, handarbeid og husarbeid og om ulike omsorgsoppgåver som måtte ivaretakast.

Menneska sitt forhold og nærleik til naturen står sentralt i bøkene:

Kjenner du våren i skogane i nord? Det er der det er vår. Enda han kjem ikkje med brask og bram, han smyg på tå som ein lørdagsfriar. Han kviskrer stilt og smeikande og kakker lint på ruta. Han ber berre om ein liten prat gjennom dørsprekken. Men han banker snart sterkare, noe snur på seg og puster søvntungt der inne. Og våren blir meir og meir høgmælt, han nynner, plystrer, syng - til slutt knasar han ruta, stormer inn og tek henne i fang. Henne - skogens vaknande jord. Han er strid og mjuk, han er overmodig og vill og glad, og samstundes græt han saman med henne tårer av lengt og letting. Jorda blir varm i fangtaket hans. Og livet bobler, i strupen på orrhanen som danser med raue bryn, i tiuren med det frodande og knepprande nebbet, i brestande knoppar og susande sava, i det englekvite mylder av kvitveis og i hestehovens overmodige solfarge. Bån skulle komma til om våren. Alle bån skulle bli fødde til stigande verme og veksande lys.

Eg vart positivt overraska over språket Åsta Holth brukar. Det er veldig spesielt; nynorsk og noko radikal bokmål samt enkelte dialektord og -uttrykk. Sannsynlegvis meinte forfattaren at nynorsk var nærast hennar eiga dialekt, og med dette særeigne språket skapte ho ein heilt spesiell skrivestil. Andre ting som imponerer er forfattaren si formidlingsevne og hennar kunnskap om natur, kultur, folketru og tradisjonar.

Persongalleriet er stort, noko som er naturleg når handlinga går over eit par hundre år og fleire generasjonar. Nokre av personane kjem me under huda på medan andre berre flagrar forbi. Åsta Holth skal ha basert personane sine på verkelege menneske i si eiga slekt.

Finnskog-trilogien er eit stort og interessant romanverk, skrive med engasjement og i eit særeige språk.

For nokre år sidan las eg Britt Karin Larsen sin serie frå Finnskogen, og eg likte dei bøkene veldig godt. Larsen og Holth tilhøyrer kvar sin generasjon, og bøkene deira kan kanskje ikkje samanliknast - men eg tykkjer at dei utfyller kvarandre. Der Larsen er poetisk og svevande, har Holth meir fokus på det konkrete og på detaljar i høve levemåte og buforhold. Men kjærleiken til Finnskogen - den har dei felles.
Ein annan ting dei har felles er at bøkene deira gir oss ei påminning om at landet vårt har vore fleirkulturelt i fleire hundre år. 

Meir lesestoff om skogfinnar og Finnskogen kan du finna her:

• Porkkalafela og Halteguten
  
• Skogfinneforeningen
• Skogfinske kulturminner
• Norsk skogfinsk museum
• Åsta Holth-museet
• Åsta Holth - artikkel SNL
• Finnskogleden